Verkeerde timing van de kleine wintervlinder

Volwassen kleine wintervlinders (Operophtera brumata) komen aan het begin van de winter uit. De vleugelloze vrouwtjes paren met de gevleugelde mannetjes aan de voet van een eikenboom waarna ze omhoog lopen, de kruin in, waar ze hun eitjes leggen. De eitjes blijven daar liggen en beginnen zich pas eind februari verder te ontwikkelen, waardoor ze aan het begin van de lente uitkomen.

Het is heel belangrijk voor de rupsen om op het goede moment uit hun eitjes te komen. De rupsen leven namelijk van de hele jonge blaadjes van de eik. Wanneer ze te vroeg uitkomen - voordat de eik blaadjes heeft - zal een groot deel het niet overleven. Wanneer ze echter uitkomen als de eik al volop bladeren heeft, zijn ze te laat. Deze bladeren bevatten namelijk veel grotere concentraties tannine dan de jonge blaadjes. Tannine, ook wel looizuur genoemd, zorgt ervoor dat de bladeren slecht verteerbaar zijn voor de rupsen. Wanneer de rupsen alleen de oudere bladeren kunnen eten, zullen ze minder zwaar worden of doen ze er langer over om het juiste gewicht te bereiken. Dit zorgt er weer voor dat ze een grotere kans hebben om opgegeten of geparasiteerd te worden.

De timing van de rupsen moet dus precies goed zijn. Nu varieert de bladontplooiing van de eik al sterk per jaar, ook zonder de invloed van de klimaatverandering, waardoor de eitjes een speciale ‘sensor’ hebben ontwikkeld om het juiste moment van uitkomen te bepalen. Deze ‘sensor’ let echter niet op de eik, maar op signalen uit de omgeving. Naarmate deze omgeving verandert, zal deze ‘sensor’ ook moeten veranderen om nog goed te kunnen reageren. Wanneer de omgeving te snel verandert, zoals de afgelopen 25 jaar, heeft de ’sensor’ niet genoeg tijd om zich optimaal aan te passen. Hierdoor is deze niet meer in staat om de juiste signalen uit de omgeving te koppelen aan de juiste reactie. Op deze manier ontstaat dus steeds vaker een verkeerde timing van de rupsen ten opzichte van de eik.

Onderzoeksvragen
Hoe groot is het probleem van de verkeerde timing van de rupsen en de koolmezen?
Waarom is het eigenlijk een probleem?
Welk effect heeft tannine precies op de ontwikkeling van de rupsen?
Hoe bepalen koolmezen het juiste moment om hun eieren te leggen?
Wat zijn de consequenties van de verkeerde timing van de rupsen voor de koolmezenpopulatie?

Activiteiten
Het NIOO in Heteren doet onderzoek naar de timing van zomereik, kleine wintervlinder en koolmezen. De Natuurkalender verzamelt en analyseert eerste waarnemingen (dit zijn waarnemingen van bijvoorbeeld de eerste eitjes die uitkomen, of de eerste bladeren aan de eik). Er zijn dan ook vrij veel artikelen, persberichten en dergelijke over dit onderwerp te vinden. Ga op zoek naar de informatie om de onderzoeksvragen te kunnen beantwoorden. Je kunt ook proberen om een onderzoeker van het NIOO te interviewen om zo de antwoorden te krijgen.

Je weet nu wat de gevolgen van klimaatverandering kunnen zijn voor de natuur. Bedenk tenslotte wat jij kunt doen om de negatieve effecten van klimaatverandering tegen te gaan en zo de rupsen van de kleine wintervlinder en de koolmezen een handje te helpen! (zie stap 3 van het stappenplan)

Type onderzoek
Theoretisch
Beschrijvend

Geschikt moment
Hele jaar door.

Meer informatie
www.natuurkalender.nl
Nederlands Instituut voor Ecologie
Opgewarmd Nederland
Klimaatverandering rammelt aan voedselketens (artikel van Marcel E. Visser & Froukje Rienks (2003). De Levende Natuur 104: 110 – 113.)