kaasjeskruiddikkopje Carcharodus alceae

Het kaasjeskruiddikkopje is een onregelmatige standvlinder die zich sinds 2009 weer voortplant in Nederland.
Familie
dikkopjes (HESPERIIDAE)
Onderfamilie
Pyrginae / Carcharodus alceae
Groep
Dagvlinder
Hoe moeilijk te herkennen
(goed op gelijkende soorten letten)
Zeldzaamheid

De laatste waarneming van het kaasjeskruiddikkopje in Nederland betrof tot voor kort een mannetje in 1953 bij Stein. In 2009 zijn echter opnieuw enkele exemplaren waargenomen in Zuid-Limburg, waaronder een eiafzettend vrouwtje. Ook in 2010 is de soort weer op een tweetal plaatsen in Zuid-Limburg gezien.

Rode lijst

Verspreiding
Vliegtijd
Kenmerken vlinder

Voorvleugellengte: circa 14 mm. De bovenkant van voor- en achtervleugel heeft donkere en lichtere velden. De franje is sterk geblokt. De achterrand van de achtervleugel lijkt gekarteld. De onderkant van de achtervleugel is groenachtig wit met witte vlekken.

Kenmerken rups

Tot 23 mm; tamelijk forse rups, naar de uiteinden smal toelopend, grijsachtig groen met blauwe zweem; kraag achter de kop opvallend zwart met gele vlekken; spiracula geel met zwarte randen; kop groot en zwart.

Gelijkende soorten vlinder

Het bruin dikkopje heeft een minder grove tekening op de bovenkant van de vleugels.

bruin dikkopje
Erynnis tages
HESPERIIDAE: Pyrginae

Vliegtijd en gedrag

Het kaasjeskruiddikkopje vliegt in het buitenland in twee, soms drie generaties. In Noordwest-Europa vliegt de eerste generatie tussen half april en eind mei en de tweede tussen eind juni en midden augustus. In een warm najaar vliegt er zelfs een kleine derde generatie van eind augustus tot midden september. In Nederland - deze waarnemingen betreffen ten dele onregelmatige standvlinders en ten dele zwervers - is de vlinder hoofdzakelijk waargenomen tussen 1 juli en 10 september.

De uiterste data waartussen vlinders zijn gezien, zijn 19 april en 15 september. Er zijn ook nog waarnemingen van 16 en 17 maart, maar daarvan is onduidelijk in welk stadia de vlinder zich bevond.

Levenscyclus

Rups: bijna het hele jaar te vinden. De soort overwintert als volgroeide rups in de strooisellaag waarna in het voorjaar de verpopping plaatsvindt. De eieren worden afzonderlijk afgezet op bij voorkeur jonge planten.

Het vrouwtje zet de eitjes bij voorkeur af op jonge planten. Daarom moet iedere generatie opnieuw op zoek naar geschikte waardplanten en vaak groeien die in andere jaargetijden in andere biotopen. Het vrouwtje zet de eitjes een voor een af op de bovenzijde van het blad.
De rups wikkelt een blad samen en leeft daarbinnen. Voor de overwintering spint de rups een stevige hibernaculum in de strooisellaag. Na de overwintering verlaat hij dit onderkomen en verpopt zich, zonder nog te gaan eten.
De vlinders gebruiken nectar van veel verschillende soorten kruiden. De dichtheid aan vlinders is circa 4 exemplaren per hectare.

Waardplanten

Diverse soorten kaasjeskruid en heemst.

Habitat

Droge, warme, vrij ruige maar schaars begroeide plaatsen zoals graslanden, hellingen, strandjes, ruderale terreinen en bermen.

Zeldzaamheid

De laatste waarneming van het kaasjeskruiddikkopje in Nederland betrof tot voor kort een mannetje in 1953 bij Stein. In 2009 zijn echter opnieuw enkele exemplaren waargenomen in Zuid-Limburg, waaronder een eiafzettend vrouwtje. Ook in 2010 is de soort weer op een tweetal plaatsen in Zuid-Limburg gezien.

Mobiliteit

Het kaasjeskruiddikkopje is een zeer mobiele vlinder die veel zwerft en daardoor op onverwachte plaatsen aangetroffen kan worden. Vooral in jaren met warme zomers trekken veel vlinders.

Regionaal

Verspreiding tot 1950
In Nederland was het kaasjeskruiddikkopje tot 1950 een vrij zeldzame onregelmatige standvlinder die vooral in Zeeland, Limburg en Gelderland werd gevonden. Er zijn tot die tijd relatief veel waarnemingen van rupsen en poppen. Meer dan 10 exemplaren zijn waargenomen tussen 1900 en 1902 bij Stavenisse (Zeeland) en in 1950 bij Stein (Limburg). Vooral in Zuid-Limburg werd de soort geregeld gezien en plantte er zich soms enkele jaren achtereen voort. Verder is hij hier en daar verspreid in het land waargenomen, vermoedelijk als zwerver.

Laatste Nederlandse waarneming
De laatste Nederlandse waarneming betreft een mannetje op 14 mei 1953 bij Stein. De afwezigheid sindsdien is merkwaardig maar kan verklaard worden doordat de soort in de omringende landen (België, Duitsland) is achteruitgegaan.
Aangezien het kaasjeskruiddikkopje in Noordwest-Europa achteruit gaat, wordt de kans op hervestiging steeds kleiner, maar nog steeds is het mogelijk een zwervend exemplaar te vinden.

Europa

Op Europese schaal is het kaasjeskruiddikkopje niet bedreigd en over het algemeen is het voorkomen stabiel, maar gaat in delen van Noordwest-Europa achteruit. Hij is verdwenen uit Vlaanderen en wordt daar nu alleen nog als zwerver gezien. In Wallonië en Duitsland staat de soort op de Rode Lijst

Mondiaal

Het kaasjeskruiddikkopje komt voor in grote delen van Zuid- en Midden-Europa.

Trend op lange en korte termijn
Onderstaande diagrammen tonen de veranderingen van de talrijkheid in de loop van de tijd. De gegevens zijn afkomstig uit het Landelijk Meetnet Vlinders (CBS / De Vlinderstichting) en de Nationale Databank Flora en Fauna.
Verspreiding in Nederland in vier perioden
Onderstaande kaartjes tonen de verspreiding binnen Nederland in vier perioden. Hoe groter en donkerder een stip, des te groter was de presentie van een soort in het desbetreffende uurhok (5x5 kilometerhok). Presentie geeft aan in welke mate een soort is over- of ondervertegenwoordigd ten opzichte van de (macronachtvlinder-)fauna als geheel. De berekeningen zijn gebaseerd op gegevens in de Nationale Databank Flora en Fauna.
voor 1950
1950 - 1979
1980 - 1999
2000 - 2015
Aanbevolen beheersmaatregel

Er is geen aanleiding om op dit moment in Nederland specifieke beschermingsmaatregelen te nemen.

Engelse naam
Mallow Skipper
Duitse naam
Malven-Dickkopffalter
Franse naam
La Grisette
Oud Nederlandse naam
halsband-dikkop, kaasjeskruiddikkop, kaasjeskruidvlinder, malva dikkopje
Synoniemen
Syrichthus malvarum, Syrichtus malvarum
Toelichting wetenschappelijke naam

Carcharodus: karkharodous = met scherpe en puntige tanden. Deze tanden zijn waarschijnlijk de opvallende streepjes in de franje.
alceae: Alcea is een geslacht van malvasoorten; kan ook zijn Malva alcea, vijfdelig kaasjeskruid, een waardplant van deze soort.

Auteursnaam en jaartal
(Esper, 1780)

Nieuws

Tijdschriften

Soorten uit dezelfde familie dikkopjes (HESPERIIDAE)

spiegeldikkopje
Heteropterus morpheus

bretons spikkeldikkopje
Pyrgus armoricanus

dwergdikkopje
Thymelicus acteon

zwartsprietdikkopje
Thymelicus lineola

kommavlinder
Hesperia comma

aardbeivlinder
Pyrgus malvae

alle soorten uit deze familie