rouwmantel Nymphalis antiopa

Familie

aurelia's (NYMPHALIDAE)

Zeldzaamheid

De rouwmantel is een sinds 1964 verdwenen standvlinder, waarvan ieder jaar enkele zwervers worden waargenomen; soms overwinteren ze hier zelfs. In 1995 was er sprake van een invasie en enkele vlinders hebben hier ook overwinterd; tot een vestiging heeft het echter niet geleid. Ook in 2006 en 2021 vond er een belangrijke invasie plaats met honderden rouwmantels verspreid over het hele land.

Rode lijst

verdwenen

Meer foto's

Terug naar boven ^

Levenswijze

Vliegtijd en gedrag

Eind juli-oktober en na de overwintering van begin maart-begin mei in één generatie. De rouwmantel is een zwerflustige soort. De vlinders voeden zich voornamelijk met sap van bloedende bomen en rottend fruit.

De uiterste data waarop een vlinder is waargenomen zijn 1 januari (inactief) en 23 november.

Levenscyclus

Rups: begin mei-half juli. Jonge rupsen leven in grote groepen bijeen in rupsennesten, volwassen rupsen leven solitair. De soort overwintert als vlinder in een grot of holle boom.

ei-afzet
Het vrouwtje heeft een voorkeur voor grotere, alleenstaande wilgen op vochtige plaatsen in de bosrand, meestal in de volle zon. De eitjes worden in een grote groep rondom een twijgje afgezet.

rups en verpopping
De rupsen leven gezamenlijk in een spinsel, waarin ze zich voeden met bladeren. Na de laatste vervelling verspreiden ze zich over de boom. Vlak voor de verpopping verlaten ze deze boom en leggen dan vaak nog flinke afstanden af om zich in het strooisel of aan een struik, boom of schuurtje te verpoppen.

vlinders
De vlinders voeden zich voornamelijk met rottend fruit en sap van bloedende bomen. In het voorjaar drinken ze ook nectar van wilgenbloesem. De rouwmantel overwintert in een houtstapel of holle boom en de eerste vlinders verschijnen omstreeks maart. De dichtheid is laag, circa 6 tot 100 vlinders per km2.
In het voorjaar verdedigen de mannetjes een territorium van ongeveer 300 m2 op een open, zonnige plek in het bos. Territoria van mannetjes kunnen elkaar gedeeltelijk overlappen. Vanaf verschillende uitkijkpunten houden ze om de paar minuten een korte vlucht, zodat het hele territorium wordt bestreken. Vlinders, vogels en zelfs wandelaars worden ´aangevallen´.
Mannetjes jagen elkaar weg door samen hoog de lucht in te vliegen, totdat een van de twee vertrekt. Als een vrouwtje het territorium binnenkomt, vliegt het mannetje er snel naartoe. Een paringsbereid vrouwtje landt daarna in de vegetatie en spreidt de vleugels. Het mannetje gaat ernaast zitten en port met de kop onder haar vleugels. Dan klapt zij de vleugels op, vliegt verder, waarna de ceremonie zich herhaalt. Na de derde keer paren ze, waarbij het stel zich niet stoort aan geluid, beweging of soortgenoten. De paring vindt meestal vroeg in de middag plaats en duurt gemiddeld anderhalf tot twee uur.

Verspreiding

Vliegtijd

Benaming

Engelse naam

Camberwell Beauty, Morning Cloak

Duitse naam

Trauermantel

Franse naam

Le Morio

Oud Nederlandse naam

koningsmantel

Synoniemen

Vanessa antiopa

Meer

Toelichting wetenschappelijke naam

Nymphalis: numphe is een bruid of een nimf die maar al te vaak tegen haar wil de bruid werd van hitsige goden. Nimfen waren lagere godheden die in verband werden gebracht met watervallen, bossen en bergen, goede vlinderrijke gebieden.
antiopa: Antiopa schonk eerst Zeus twee zonen, Amphion en Zethus, later trouwde zij met Lycus, koning van Thebe. Die scheidde van haar om aan Dirce de voorkeur te geven..

Auteursnaam en jaartal

(Linnaeus, 1758)

Herkenning

Kenmerken vlinder

Voorvleugellengte: 30-35 mm. Een grote roodachtig zwarte vlinder met een opvallende gele achterrand; bij afgevlogen vlinders is de achterrand wit.

Kenmerken rups

Tot 54 mm; lichaam zwart met zeer fijne, witte stipjes en een lengterij van roodachtig bruine vlekken over de rug; doorns lang en zwart; buikpoten roodachtig bruin; kop glimmend zwart.

Bescherming

Wet natuurbescherming

Deze vlinder is beschermd in het kader van de Wet natuurbescherming.

Concrete bedreiging

De oorzaak van de plotselinge achteruitgang en het uiteindelijke verdwijnen van de rouwmantel is onbekend. Mogelijk spelen veranderingen in het klimaat een rol. Ook is het onduidelijk waarom de vlinder zich niet blijvend heeft gevestigd na de invasie van 1995.

Aanbevolen beheersmaatregel

Op dit moment is geschikt leefgebied voor de rouwmantel in Nederland niet aanwezig. Mogelijk kan de vlinder profiteren van een kleinschaliger bosbeheer, waarbij meer open plaatsen in het bos, bredere bospaden en een gevarieerde bosrand worden ontwikkeld.

Toekomst
Vanwege de zeer grote mobiliteit van de rouwmantel blijven nieuwe invasies mogelijk. Waarschijnlijk zal de vlinder zich voorlopig niet weer vestigen.

Verspreiding in Nederland in vier perioden

Onderstaande kaartjes tonen de verspreiding binnen Nederland in vier perioden. Hoe groter en donkerder een stip, des te groter was de presentie van een soort in het desbetreffende uurhok (5x5 kilometerhok). Presentie geeft aan in welke mate een soort is over- of ondervertegenwoordigd ten opzichte van de (macronachtvlinder-)fauna als geheel. De berekeningen zijn gebaseerd op gegevens in de Nationale Databank Flora en Fauna.

Habitat

Gevarieerde, open bossen met wilgen op vochtige, zonnige plaatsen.

De rouwmantel vliegt vooral langs bosranden met beschutte, warme inhammen en langs brede bospaden. Bossen met veel dood hout bieden meer geschikte overwinteringplaatsen.

Planten

Waardplanten zijn diverse soorten wilg, waaronder vooral boswilg, grauwe wilg en geoorde wilg. In mindere mate ook berk, ratelpopulier en prunus soorten.

Waardplant

Berk
Betula

Populier
Populus

Sleedoorn
Prunus

Wilg
Salix

Tijdschriften

Soorten uit dezelfde familie aurelia's (NYMPHALIDAE)

veenbesparelmoervlinder
Boloria aquilonaris

rouwmantel
Nymphalis antiopa

grote ijsvogelvlinder
Limenitis populi

zomererebia
Erebia aethiops

zilverstreephooibeestje
Coenonympha hero

steppeparelmoervlinder
Melitaea aurelia

Alle soorten uit deze familie