kleine breedbandhuismoeder Noctua janthina

Familie
uilen (NOCTUIDAE)
Onderfamilie
Noctuinae / Noctua janthina
Groep
Nachtvlinder die zowel dagactief als nachtactief is
Hoe moeilijk te herkennen
(moeilijk tot zeer moeilijk te determineren)
Zeldzaamheid

Zeer algemeen. Komt verspreid over het hele land voor. RL: niet bedreigd.

Rode lijst
niet bedreigd

Verspreiding
Vliegtijd
Kenmerken

Kenmerk: Voorvleugellengte: 16-20 mm. Een kleine Noctua-soort met een paars- of roodachtig bruine voorvleugel, die soms blauwgrijs getint is. De uilvlekken, met name de niervlek, zijn doorgaans slechts zichtbaar als lichtgekleurde lijnen of stippen. De rest van de tekening is onduidelijk; wel is er meestal een duidelijke bandering aanwezig. Er zijn twee karakteristieke kenmerken, die in rusthouding echter niet te zien zijn. Op de onderzijde van de voorvleugel ligt een groot zwartachtig veld dat zich relatief ver uitstrekt naar de achterrand; de overgang met de licht gekleurde zoom is tamelijk diffuus en vormt meestal een vrij gelijkmatige grens. De bovenzijde van de okergele achtervleugel heeft bij de vleugelwortel een grote donkere vlek en langs de achterrand een zeer brede zwartachtige band, die langs de voorrand met elkaar verbonden zijn. In het min of meer ingesloten ronde of ovale donkergele veld daartussen zijn gewoonlijk geen donkere aders zichtbaar.

Uiterlijk Carter: Tot 40 mm; lichaam okerachtig bruin, soms grijsachtig op de bovenzijde en met een groenachtige zweem; over het midden van de rug loopt een lichte streep door een rij donkere V-vormige vlekken; de segmenten tien en elf hebben elk een paar zwarte, wigvormige vlekken op de rugzijde; kop bruin met donkerbruine tekening.

Gelijkende soorten vlinder

Op de bovenzijde van de achtervleugel van de open-breedbandhuismoeder (N. janthe) loopt het donkergele veld tussen de iets minder brede zwarte band langs de achterrand en de kleinere donkere vlek in de vleugelwortel meestal door tot aan de voorrand. Dit niet ingesloten donkergele veld is langwerpiger van vorm en groter en er lopen donker bestoven aders doorheen (meestal is dit kenmerk meer uitgesproken dan op de afbeelding te zien is). Het donkere veld aan de onderzijde van de voorvleugel strekt zich bij de open-breedbandhuismoeder minder ver uit naar de achterrand en de overgang met de lichtbruine zoom is meestal vrij scherp en duidelijk getand. In twijfelgevallen is genitaliënonderzoek nodig om beide soorten van elkaar te onderscheiden.

Gelijkende soorten vlinder
Gelijkende soorten rups

Volgeling (Noctua comes), open-breedbandhuismoeder (Noctua janthe), dubbelpijl-uil (Graphiphora augur), zwarte-c-uil (Xestia c-nigrum), trapeziumuil (Xestia ditrapezium), driehoekuil (Xestia triangulum), bruine zwartstipuil (Xestia baja), kooluil (Mamestra brassicae), kleine huismoeder (Noctua interjecta) en splinterstreep (Naenia typica).
N.B.: vergelijk behalve de uiterlijke kenmerken ook de tijd van het jaar waarin de rupsen voorkomen, het habitat en de waardplant(en).

dubbelpijl-uil
Graphiphora augur

driehoekuil
Xestia triangulum

volgeling
Noctua comes

zwarte-c-uil
Xestia c-nigrum

kooluil
Mamestra brassicae

trapeziumuil
Xestia ditrapezium

kleine huismoeder
Noctua interjecta

splinterstreep
Naenia typica

Levenscyclus

Rups: september-mei. De rups foerageert ´s nachts en verbergt zich overdag dicht bij de grond. De soort overwintert als rups en verpopt zich in de grond.

Waardplanten

Diverse kruidachtige planten, loofbomen en struiken.

Habitat

Habitat: Vooral bossen, struwelen, heiden en tuinen.

Vliegtijd en gedrag

Eind juni-eind september in één generatie. De vlinders zijn zowel ´s nachts als overdag actief. Ze komen op smeer en bezoeken soms bloemen.

België

Vrij algemeen in het hele land, maar beduidend zeldzamer dan Open Breedbandhuismoeder.

Mondiaal

In Europa vooral in de landen van het oosten en het centrum: van de Balkan, via Italië (met Sardinië, Sicilië en Corsica), Zuid-Frankrijk tot Noord-Spanje. In Midden-Europa tot Oost-Frankrijk en België. Naar het noorden alleen bekend tot Oost-Denemarken en Zuid-Zweden. Niet in West-, Midden- en Noord-Frankrijk en niet op de Britse eilanden. Buiten Europa in Klein-Azië, Irak, Iran, Kaukasus en Trans-Kaukasië.

Trend op lange en korte termijn
Onderstaande grafieken tonen de verandering in de talrijkheid van de soort in de loop van de tijd. De eerste grafiek geeft het verloop over de hele periode waarvan we waarnemingen hebben. Omdat de oude gegevens vaak niet erg nauwkeurig zijn (geen aantallen) en incompleet (nadruk op zeldzame soorten) wordt hier de presentie afgebeeld. De tweede grafiek laat het verloop zien van de prestatie van de soort in de laatste dertig jaar. Wat presentie en prestatie precies zijn, en hoe ze worden berekend kunt u lezen op de pagina De berekeningen.
Verspreiding in Nederland in vier perioden
Onderstaande kaartjes tonen de verspreiding binnen Nederland in vier perioden. Hoe groter en donkerder een stip, des te groter was de presentie van een soort in het desbetreffende uurhok (5x5 kilometerhok). Presentie geeft aan in welke mate een soort is over- of ondervertegenwoordigd ten opzichte van de (macronachtvlinder-)fauna als geheel. De berekeningen zijn gebaseerd op gegevens in het waarnemingbestand Noctua. Hoe die berekeningen worden uitgevoerd staat te lezen op de pagina De berekeningen.
voor 1950
1950 - 1979
1980 - 1999
2000 - feb 2016
Zeldzaamheid
Engelse naam
Langmaid's Yellow Underwing
Duitse naam
Janthina-Bandeule
Franse naam
le Casque
Synoniemen
Agrotis janthina, Triphaena janthina
Toelichting Nederlandse naam

De brede zwarte rand langs de oranje achtervleugel roept uiteraard de breedbandhuismoeder op. Deze janthina is echter veel kleiner.

Meer over Nederlandse namen

Toelichting wetenschappelijke naam

Noctua: noctus, noctu = de nacht, 's nachts. Noctua is ook een uilensoort met kleine oortjes en gewijd aan Minerva. Of Linnaeus aan deze vogel dacht toen hij de naam gaf is onbekend; opvolgers legden wel dit verband. Deze naam werd ook de familieaanduiding, zowel in de wetenschappelijke naam als in het Nederlandse uilen. De essentie dient gezocht te worden in de nachtelijke leefwijze van deze vlinders.
janthina: ianthinos = violet gekleurd, naar de waas van die kleur op de voorvleugels.

Auteursnaam en jaartal
Denis & Schiffermüller, 1775

Nieuws

Geen resultaten.

Tijdschriften

Geen resultaten.

Projecten

Geen resultaten.

Soorten uit dezelfde familie uilen (NOCTUIDAE)

tweestreepvoorjaarsuil
Orthosia cerasi

bruine witvleugeluil
Aporophyla lutulenta

veelhoekaarduil
Opigena polygona

grote koperuil
Diachrysia chryson

volgeling
Noctua comes

alle soorten uit deze familie